Asker-sivil ilişkilerinde AB, NATO ve AGİT normları
Genelkurmay Başkanı Org. Hilmi Özkök, 20 Nisan günü Harp Akademileri Komutanlığı’nda iç ve dış politikaya ilişkin değinilmedik konu bırakmayan bir konuşma yaptı.

Bu konuşmayla ilgili yorumlar arasında en dikkate değer olanı Milliyet gazetesi yazarı Hasan Cemal’e aitti: “Siyasal alana müdahaledir!.. Demokratik rejimlerde silahlı kuvvetler, devlet içinde devlet gibi davranmaz, davranamaz. Demokratik rejimlerde silahlı kuvvetler bir siyasi partiymiş gibi davranmaz, davranamaz. Demokratik rejimlerde silahlı kuvvetler, siyasal alana bu kadar ayrıntısıyla girmez, giremez....” (22 Nisan)

Hasan Cemal’in neden böyle bir tepki gösterdiğinin daha iyi anlaşılması açısından, bırakın 3 Ekim’de üyelik müzakerelerine başlayacağımız Avrupa Birliği’ni, 50 küsur yıldır üye olduğumuz NATO’da ve kurucusu olduğumuz Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı’nda, yani liberal demokrasilerde asker - sivil ilişkileri alanında geçerli olan normları, kuralları hatırlamak yararlı olabilir: 1) Silahlı kuvvetler hiçbir tereddüde yer bırakmayacak şekilde, iktidara seçimle gelmiş olan hükümete bağlıdır. Komutanların kendi mesleki alanları dışında kalan konularda görüş beyan etme yetkisi yoktur. 2) Silahlı kuvvetler sivil siyasi denetime tabidir. Bu denetim, başbakan ve savunma bakanı tarafından yerine getirilir. Savunma politikasının belirlenmesinde, bütçelendirilmesinde ve askeri harcamalarda silahlı kuvvetlerin yetkisi çok sınırlıdır. 3) Hükümet, ulusal güvenlikle ilgili politik kararlar, askeri bütçe ve harcamalar hakkında kamuoyuna bilgi vermek ve bunların gerekçelerini açıklamak durumundadır. 4) Hükümet bu konularda yasama organına hesap vermekle, yasama organı da hükümetin icraatını denetlemekle yükümlüdür. 5) Hükümetin icraatı yalnızca parlamentonun değil, konuyla ilgili akademisyenlerin, gazetecilerin, sivil toplum kuruluşlarının eleştiri ve denetimine de tabidir. Bunun için ulusal güvenlik politikasıyla ve harcamalarıyla ilgili bilgiler kamuya açık, şeffaf olmalıdır. 6) Kamuoyu silahlı kuvvetlerin sivil otoriteye tabi olduğuna, “devlet içinde devlet” olmadığına inanmalıdır.

Demokratik ülkelerde asker - sivil ilişkilerini düzenleyen bu temel kurallar açısından bakıldığında, Türkiye’nin Aralık 1999’da AB üyeliğine aday olmasından bu yana geçen 5 yılı aşkın süre içinde gerçekleştirdiği reformları azımsamak mümkün değil. Anayasa ve yasalarda yapılan değişikliklerle Milli Güvenlik Kurulu bir yürütme organı olmaktan çıktı, hükümetin danışma organı haline geldi. MGK genel sekreteri artık bir “gölge başbakan” değil; ilk kez bir sivil bu göreve atandı. TSK’nın bütün gelir, gider ve malları Sayıştay denetimine açıldı. Ne var ki, Türkiye’de asker - sivil ilişkilerinin demokratik bir çerçeveye oturması için yasal alanda dahi yapılması gereken daha çok şey var. Bunların başında Genelkurmay Başkanlığı’nın doğrudan Başbakanlık’a değil Savunma Bakanlığı’na bağlanması; bakanlığın bütün işlevi TSK’nın ihtiyaçlarını karşılamaktan ibaret olan bir kurum olmaktan çıkıp, savunma politikalarının belirlenmesinden savunma bütçesine ve harcamalarına kadar her alanda sorumluluk yüklenmesi geliyor.

Ya siyasal kültür alanında gerçekleşmesi gerekenler? Askerler, sivil otoriteye tabi olmayı benimsemezlerse; siyasiler, akademisyenler, gazeteciler ve sivil toplum kuruluşları, askeri konuların askerlere bırakılmayacak kadar önemli olduğunun bilinciyle davranmazlar, bunun gerektirdiği bilgi ve becerileri edinmezlerse; toplum askeri konularda saydamlık talep etmezse asker - sivil ilişkilerini demokratik esaslara oturtmak mümkün olmaz... Oysa asker - sivil ilişkilerinde demokratik esasları hakim kılmalıyız, çünkü güçlü toplum, güçlü devlet, güçlü ordu için silahlı kuvvetlerin toplum denetiminde olması şarttır. Öte yandan herkes bilmeli ki, demokratik normlara tam olarak uyum sağlamadıkça Türkiye AB’ye üye olamaz.