Dış politika uzmanı Soli Özel, Ortadoğu'da ölen sivillerin kimsenin umurunda olmadığını, ortada çok büyük bir siyasi ve stratejik mücadele olduğu görüşünde. Özel'e göre ABD de, tüm vahşet görüntülerine rağmen İsrail'e ihtiyacı olan süreyi tanımakta kararlı.
Ortadoğu'da yanan ateşin alevi yüklere yükseliyor.
Ölüm harabe kentlerde kol geziyor.
Ekranlara ise acısı alınmış ölülerin görüntüleri yansıyor bir hayal gibi.
Ölenler ve öldürenler ne kadar da içiçe bugün.
Ölüm ne işe yarar diye soruyorum kendime.
Ölümün insanı terbiye ettiği gerçeği dile geliyor bende.
Öldürene duyarsız kalanı ve ölülerin gazete ve ekranlardan zumlanmış geçişlerine timsah gözyaşı dökenleri diriltmiyor ölüm.
Ölüm, vicdanı nasır tutmuş olanları evinde, ekranlarının başında öldürüyor sessizce.
Ölüm, dini, dili, ırkı ne olursa olsun 'merhameti' 'insandan' esirgemeyenleri diriltiyor.
İnsanın uğradığı haksızlığa yüreğinden gelen sevgiyle başkaldıranları, zulme isyan ederleri, cephede değil de evlerinde, ofislerinde olsalar da diriltiyor ölüm.
Ortadoğu'da ölümle dirilmek yada ölümle ölmek gibi bir büyük sınavın eşiğinde insanlık.
İstemesek de insanlar ölecektir, evet bu bir felakettir.
Bundan daha büyük felaket ise, insanlığın ölümlere göz yumarak ölmesidir.
Diri kalmak isteyen kişi, iyi bir ölümü hak etmek için ölümleri ciddiye almalı, isyanını vicdanından gelen ateşle tutuşturmalı.
Bilgi üniversitesi uluslararası ilişkiler bölümü öğretim üyesi, TUSİAD dış politika danışmanı Soli Özel'le Ortadoğu'da oynana oyunları ve insanlığı bekleyen tehlikeli süreci konuştuk.
Ortadoğu'da yaşanılanları ölenler ve öldürenler açısından nasıl tanımlıyorsunuz.
İnsani, siyasal, stratejik gibi çeşitli düzeylerde tanımlamak mümkün. Mezhepler arası ilişkiler, ABD'nin emperyal projesi, İran'ın hegemonya arayışları, Suriye'nin kendisine yar olmayacak bir Lübnan'a asla tahammül edememesi, İsrail'in İran'ı dengeleme arzusu, arkasını ABD'ye dayayarak bölgesel siyasetin çerçevesini belirleme hedefi gibi faktörlere de bakmak mümkün. Meseleye siyasi hedefler açısından bakınca taraflar Hizbullah ve İsrail'den ibaret değiller...
ÖLÇÜSÜZ ŞİDDET YANLIŞ
Orada azdırıcı güç olarak bir de şiddetin şehvetine mi tanık oluyor dünya?
Üç haftayı aşkın süredir devam eden bu savaşta tarafların kendilerini şiddetin şehvetine kaptırdıklarına inanıyorum. Şiddet bir noktadan sonra kendisini besliyor. Kendi şiddetlerinin etkinliği karşısında efsunlanmış iki güç bunun şehvetine kapılarak sonunu iyi hesaplayamadıkları birer hamle yaptılar. Hizbullah, BM tarafından çizilmiş sınırı geçip sekiz asker öldürerek iki asker kaçırdığında muhtemelen bundan öncekilere benzer sınırlı bir mukabele bekliyordu. İşin sonunda da rehinelere karşı İsrail hapishanelerindeki kendi adamlarını takas edecekti. Hesap tutmadı ve İsrail Hizbullah'ı yok etmek için ağır bir saldırı başlattı. Ancak, sorunu silah gücünün, ölçüsüz şiddetin çözebileceğine inanmasının yanlış olduğu da ortaya çıktı. Şu ana kadar üçte ikisi çocuk 450 Lübnanlı ve 37 sivil ve asker İsrailli öldü. Lübnan'da hemen tümü Şii 800 bin insan perişan, ülkelerinde mülteci haline geldiler. Güney Beyrut tahrip edildi, Güney Lübnan özellikle Tyre kenti mahvoldu. Ortada, utanç verici ve vicdanları isyan ettiren bir insani felaket ve siyasi açıdan hayli riskli bir durum var.
Hizbullah ve İsrail'den ibaret değil dediniz?
Bu savaşta İsrail ordusu ve onun saldırdığı Hızbullah'ın dışında İran, Suriye, ABD ve büyük Arap devletleri de bir şekilde mevcut. Ölen siviller hiçbirinin umurunda da değil. Zira ortada çok büyük bir siyasi mücadele, stratejik rekabet ve çekişme de var.
ABD-İSRAİL İLİŞKİSİ
Bir yazınızda "Uluslararası sistemin anarşik hali nedeniyle genelde bir düzenleyici güce de ihtiyaç duyulur" diyorsunuz.
ABD her şeye rağmen düzenleyici güçtür. Yaşadığımız dönemin trajedisi; ABD'nin dinci ve ideolojik saplantıları güçlü, hatta takıntı halindeki bir yönetimle ve öncelikle askeri gücüne güvenerek düzen kurmaya çalışmasındadır. Demokrasi hedefi doğru ve saygıdeğer bir hedef olmakla birlikte yerel dinamikleri hiçe sayarak, bombalarla bunu gerçekleştirmek mümkün değil. Kaldı ki doğru dürüst işleyen bir devlet bulunmayan yerlerde demokrasi filan olmaz. "Yerlileri" silahla yola getirip onları kendi siyasi projenize uymaya zorlamak mümkün değil.
Düzenleyici güç ABD ise İsrail nedir?
İsrail bugünkü savaşta çıkarını Hızbullah'ı zayıflatmakta görüyor. Ancak bunun ötesinde İran'ın bölgesel manivelalarından birisini zayıflatarak o ülkenin büyük nükleer silahlanma hesaplaşmasında Batı'ya ve bölgedeki Arap ülkelerine karşı kullanacağı önemli bir caydırıcı kozu bertaraf etmeyi de hedefliyor. Ki bu ABD'nin de arzusudur. Bu nedenle de ABD yönetimi ya da daha doğrusu yönetim içindeki en doktriner grup ekranlara yansıyan tüm vahşet görüntülerine rağmen İsrail'e ihtiyacı olduğunu söylediği süreyi tanımaya kararlı gözüküyor.
ABD'yi "gücün sarhoşluğu" açısından mı analiz ediyorsunuz?
ABD mutlak olarak çok büyük bir güce sahip olmasaydı Irak'a girmez, Ortadoğu ve dünyayı şekillendirmeye kalkışmazdı. Kurumları ve uluslararası hukuku çiğnemezdi. Ancak şunu da eklemek gerekir: Bu savaşın yapılışındaki küstahlığı ve sakilliği, ardından ortaya çıkan hukuksuzluk, işkence rezaletlerini bugünkü yönetimin nitelikleri doğrudan belirledi. Başka bir yönetim belki Irak savaşını yapmazdı.
Ortadoğu'da yaşanan drama dünyanın ve BM'nin sessiz kalması uluslararası sistem çöktü diye yorumlanabilir mi?
Olaya insani açıdan bakınca haklı olabilirsiniz, ama uluslararası ilişkiler alanı bu boyutun devletler arasında çok da gözetildiği bir alan değil. Devlet dışı bir aktörün yani Hizbullah'ın (tıpkı El Kaide gibi) devletlere kafa tutuyor olması ve İran'ın yerleşik sistemi tümüyle sarsacak kadar güç biriktirmesi, Arap ülkeleri, İsrail ve ABD'de olduğu gibi başka devletlerde de rahatsızlık yaratıyor. Rahatsızlar ama ABD gücünü kötüye kullanıp kurumları zayıflattığından sistem içindeki diğer devletler kendisine yardımcı olmuyorlar. İş çığırından çıktı ve biraz vicdan sahibi herkesi isyan ettirecek seviyede bir sivil katliamı var. BM ise ABD ve biraz da Britanya nedeniyle karar veremiyor. Burada çöken, uluslararası sistemden çok onun kurumsallaşmış halidir.
İSRAİL HİZBULLAH'I BİTİREMEDİ
ABD tavır değiştirip gücünü uluslararası hukukun işlemesi için kullanabilir mi?
Eninde sonunda ABD de o kurumlara ve hukuka ihtiyacı olduğunu anlayacak. Ancak bu yönetimde anlama ihtimali yazık ki zayıf.
İsrail'in Lübnan'a girmesinde ABD'nin gizli-açık rolü nedir?
İsrail'in, ABD'ye ne yapacağını sorduğunu sanmıyorum. İran'a karşı bir hamle de yapmış oluyordu. Kendi stratejik bakışı içinde -ki bana göre yalnızca insani açıdan feci değil, aynı zamanda stratejik olarak da ciddi hatalarla dolu- ABD bunu destekledi.
İsrail'in ürettiği savaş stratejisi ne kadar geçerlilik taşır?
İsrail'in kendisine yapılan bir saldırıya karşılık öncelikle hukuku denemek yerine şiddet üstünlüğüne güvenmesi bu ülkeyi en istemediği sonuçlarla karşı karşıya bıraktı. Bana ve pek çok yorumcuya göre oransız bir şiddetle Hizbullah'ın saldırganlığına ceza verdi. Kollektif ceza uygulamasına geçti. Üç haftanın sonunda onca askeri gücüne rağmen Hizbullah'ı çökertemedi.. Diyelim ki İsrail işi sonuna dek götürdü ve istediğine ulaştı. Karşısında diz çöktüreceği bir devlet yok ki. Hizbullah birkaç ay içinde yeniden toparlanır ve ölümü yaşamdan çok seven öfkeli gençleri intihar saldırılarına yöneltir, dünyanın her yerinde.
Bu savaşta Hizbullah siyaseten kazanıyor mu?
ABD'de bir takım uzmanlar savaşın tozu dumanı yatıştığında Lübnan halkının Hizbullah'a karşı öfkeleneceğini, hatta Şiilerin bile örgüte karşı döneceğini savunuyorlar. Bilemiyorum, göreceğiz.
Türkiye'nin bir rolü var ama başrol değil
Amerika'da kamuoyu yapıcıları bölge hakkında neler konuşuyorlar?
Burada en önemli mesele galiba şu: Bush yönetimi Ortadoğu'nun temel meselesi olan Filistin-İsrail meselesini iş başına geçtiğinden beri boşladı. İran ile konuşmuyor, Suriye ile küs. ABD'nin kapsamlı bir planla Filistin meselesine girmesini talep edenler var. Giderek tüm stratejik meselelerin ABD ile İran arasında halledilmesini düşünenler artıyor.
ABD'nin Türkiye'yi, "güçsüzleştirilmiş, her an bölünme tehdidiyle karşı karşıya bırakmak" istediğinden, Lübnan'dan sonra sıranın Türkiye'ye geleceğine kadar uzanan senaryolar üretiliyor...
Eğer zırva demeyeceksek, fazla çalışan muhayyilelerin ürünü diyelim. Zira bunların analitik gerekçelerini görmüş değilim. Elbette Türkiye'den hazzetmeyenler vardır. Ancak ben, hem bugün ABD'nin Türkiye'yi istikrarsızlaştırmakta çıkarı olduğunu görmüyorum, hem de her ülkenin sabah-akşam Türkiye'yi nasıl ezeriz diye düşündüğü kanısında değilim.
HEYECANA GEREK YOK
Türkiye bölgede barış ve istikrar için gerçek ve kalıcı bir rol üstlenebilir mi? Dünya liderlerinin Başbakan Erdoğan'ı araması siyaset mi, beklenti mi? Türkiye yardımcı aktör mü?
Türkiye'nin bölgede oynayabileceği bir rol tabii var. Ama bu başrol oyunculuğu değil. Her devletin ne tür oyunlar oynayacağını iyi tayin etmek, onların oyununa -kendinizi önemli hissetmek heyecanıyla- gelmemek gerekiyor. Daha önemlisi Türkiye'nin temel bazı kararları alması gerekecek. Mesela İran konusunda, parçalanma ihtimali giderek artan Irak'taki yeni gerçekliklere...
Türkiye ABD'nin bölgedeki politikalarından en fazla etkilenen ülke. Yeni Ortadoğu süreci Türkiye'yi nasıl etkiler?
ABD'nin politikaları hiç kuşkusuz Türkiye'nin dengesini bozuyor. İki şekilde. Kamuoyu ister İslam hassasiyeti, ister Sünni dayanışması, ister toprak bütünlüğü kaygıları veya anti emperyalist dürtüler nedeniyle sert tepki veriyor Irak'ta yaşananlara. Bunun ötesinde Türkiye hayli muhafazakar dış politika yaklaşımları olan bir ülke. Bu nedenle bölgedeki statükonun ABD'nin hamleleriyle bozulmasından rahatsızlık duydu. Ancak Türk diplomasisi bunlara uyum sağlıyor. Irak politikasını gerçekçi ve başarılı buluyorum. Burada ülkenin tek parça halinde tutulup tutulamayacağı ve Kürtlerin siyasi geleceği Türkiye'yi rahatsız edecektir. Kanımca hükümet geleceği nasıl görüyorsa kamuoyunu da siyaseten o yönde hazırlamaya başlamalıdır. Son tahlilde Irak Kürtlerinin bölgedeki en güvenilir ortağı Türkiye olabilir.
İKÖ BARIŞ GÜCÜ...
Lübnan'daki durmun bölgesel bir savaşa dönüşme ihtimali nedir?
İsrail'in istediği süre uzar ve bu arada Hızbullah Tel Aviv'e de füze gönderirse savaşın yayılma ihtimali artar.
İKÖ bu sürecin tetiklemesiyle kendi içinde bir "Barış Gücü" kurabilir mi?
Hayır; nasıl kuracak ki? Suriye dışındaki Arap ülkeleri İran'ın artan gücünden rahatsız. Hangi ortak paydada buluşacaklar? Ümmete ait bir siyaset üretilmesi, ortada devlet çıkarları çatışması varsa mümkün değil.
Türkiye'de hükümetin ve Askerin İsrail ile ilişkilerinde farklılık olur mu bu süreçte?
Sanmıyorum. Ancak Filistinlilere yönelik baskı ve şiddet daha da artarsa hükümet kamuoyu baskısı nedeniyle rahatsızlığını daha sık dile getirecektir İsrail'e karşı.
HAMAS'a şans verilmeliydi
Kamuoyunda İsrail Amerika'dır kanaati ağır basıyor. İsrail Amerika'nın nesi? Maşası mı, beyni mi?
İsrail ABD'nin maşası değil, beyni olduğu kanısında da değilim. Ancak İsrail'in ABD yönetimlerini, kendi çıkarlarıyla ABD çıkarlarının örtüştüğü konusunda ikna etmeyi başardığını, lobisinin bu yönde harekete geçtiğini düşünüyorum. Bugünkü ABD yönetiminin başlıca destekçilerinden köktenci Hıristiyanlar da İsrail'e arka çıkılmasından yana. Aslında ABD yönetiminin parçalanmış olduğunu, ateşkes isteyeceklerin, savaşı sürdürmek isteyenler karşısında gerilediğini de görmek gerekir.
ABD mevcut politikalarıyla yeni bir Ortadoğu kurabilir mi?
Hayır. En azından istediği gibisini kuramaz. Irak'a bakmanız yeterli
İsrail'in 'vur deyince öldürmesi' ABD'nin planlarını nasıl etkiliyor?
Meşruiyetini eritiyor. Tarafsız ya da adil bir hakem olabileceğine dair inancı öldürüyor. Bunu özellikle Filistin konusunda görüyorsunuz. İsrail'e koşulsuz destek verdi ve işler tamamen çığırından çıktı. Tek taraflı barış olmaz. Benzer şekilde, şiddete müptela bir Hamas ile de siyasi diyalog sürdürülemez. Ancak onu hiçe sayarak da bir yere varılması mümkün değil. Siyasetin yollarını açmak, Hamas içindeki gerçekçi ve siyaset üretmek isteyen kanada bir şans tanımak gerekirdi. Lübnan örneğinde ahlaki ve insani olarak yerlerde sürünüyor. İsrail güvenlik sorunlarını sonunda komşularıyla halledecek. Bu bölgenin bir parçası olmayı içine sindirmesi, yaptıklarının bölgesel siyasi sonuçlarını kaale alması gerekir. Cinnet hali buna uygun değil.
Başbakan Erdoğan, "İsrail terör yapıyor" dedi. Size göre İsrail ne yapıyor?
İşgalciliği sürdürüyor. Bu nedenle de hem kendisi teröre maruz kalıyor hem de yalnızca sivil öldürerek değil günlük baskılarla, yarattığı şartlarla hatta duvarla, aileleri ayırarak Filistin halkına, şimdi Lübnan Şiilerine terör uyguluyor, kıyıyor.
İsrail içinde savaş karşıtlarının temel argümanları nedir, siyasal elit, güvenlik eliti şeklinde bariz bir ayrım var mı, 'biz nereye gidiyoruz' diye sorguluyorlar mı?
Bu savaş, İsrail'de siyasi otoriteden çok askerin savaşı oldu sanıyorum. Siyasi elit, güvenlik eliti ayrımı var. Savaşın mantığını, savaş sırasında yaşananların ahlaki boyutunu sorgulayanlar seslerini yükseltmeye başladılar, ama anlaşıldığı kadarıyla şu anda savaşa destek daha yüksek.
Kana ve benzeri saldırılarda çoğu çocuk sivillerin katledilmeleri karşısında Musevi asıllı olan Soli Özel ne hissetti?
Sivilleri katleden her olayda olduğu gibi derin bir acı, teessür ve öfke. Ancak bunun benim Musevi olmamla ya da olmamamla alakası yok. Ben hayata laik gözlüklerle ve insan olarak bakarım. Kabile, mezhep, din bağlantısıyla değil. Mesleğim gereği de siyasi olayları siyaset bilimi araçlarıyla bilgi ve değerlerimin ışığında anlamaya çalışırım. Benim bildiğim kadarıyla Musevi inancında insan hayatı kutsaldır. Asırlar boyunca geliştirilmiş din felsefesi insan hayatını inancın merkezine koyar. İsrail devletinin davranışı, bir dine inananları töhmet altına sokamaz. Yoksa İslam adına gerçekleştirilen terör eylemlerinden yola çıkarak İslam savaş dinidir tüm Müslümanlar da potansiyel teröristtir diyenlerle yani ırkçı tanımlamalar yapanlarla aynı çizgiye gelinir.
İsrail'in bombalarıyla sivillerin, çocukların ölmesi kamuoyunda Museviliğe bakışı nasıl etkiliyor?
Olumsuz etkilediğini sanıyorum. Antisemitlere de bayram edecekleri bir ortam yaratıyor.
Beyrut'un bir hayalet kente dönüşmesi size de hüzün veriyor mu?
Tahmin edemeyeceğiniz kadar. Hem çok sevdiğim bir kenttir Beyrut hem de orada yaşayan her din ve mezhepten çok arkadaşım var.
Türkiye Musevileri tedirginler mi? Savaşı 'nereden' izliyorlar?
Gazeteniz yazarları arasında da hayli rağbet gören antisemit düşünceler ve bunların ifade ediliş tarzı, giderek de yaygınlaşması nedeniyle herhalde tedirgindirler. Ben onlar adına konuşmaya mezun değilim. Hangi değerler prizmasından savaşı izledikleri konusunda sanırım eski cemaat başkanı Bensiyon Pinto'nun Ahmet Hakan'a telefonda söylediklerini paylaşanlar kahir ekseriyeti teşkil eder. Pinto ölen her çocuğun kendisi açısından bir trajedi olduğunu vurgulamıştı.