Tarihçi Dan Diner*, Hamas'a karşı sert bir politika takip edilmesi gerektiğini söylüyor. Şahinler söz sahibi olurlarsa Filistin kaosa düşer ve bir iç savaşla karşı karşıya kalırmış. Spiegel Online-söyleşisinde Diner, ülkedeki sıkıntıların Hamas'ı daha ılımlı bir politika izlemeye zorlayacağını söyledi.
SPIEGEL ONLINE: Almanya Başbakanı Angela Merkel ve Ortadoğu-dörtlüsü (Rusya, ABD, AB, BM) Hamas'dan şiddetten vazgeçmesini ve İsrail’i tanımasını talep ettiler. Aksi takdirde para kanallarının kapatılacağı tehdidinde bulundular. Bu politika doğru mudur?
Diner: Almanya ve AB Filistinlilere açık taleplerle yaklaşmalılar. Bu, Hamas içindeki tartışmalar için önemli. Bu organizasyona taşınan her net ifade, Hamas tarafından beklenilen politikaların formüle edilmesine katkı sağlayacaktır.
SPIEGEL ONLINE: Hamas kendi içişlerine karışılmasını kabul eder mi ki? Onlar talepleri kategorik olarak reddettiler.
Diner: Hamas buna karşı koyamayacak. Çünkü o artık siyasi sorumluluk üstlendi ve Filistin halkının çıkarlarını gözardı ederek yönetemez. En yeni anketlere göre Filistinlilerin % 70i İsrail'le anlaşma taraftarılar; onlardan bir çoğu Hamas seçmeni.
SPIEGEL ONLINE: Hamas sizce ne kadar pragmatik hareket edebilir? Gerçekçiler ideolog ve fanatiklere karşı sözlerini geçirebilecekler mi?
Diner: Zor bir soru. Hamas İsrail'e karşı davranış konusunda daha henüz pragmatik bir plan oluşturmadı. Ben Hamas'ın kendini gösterdiği gibi radikal hareket edeceğine inanmıyorum. Son günlerde İsrail'in 1967 sınırlarına göre kabul edilmesine yönelik sesler duyulmaktaydı. Bu Hamas'ı uzun vadede müzekerelere uyumlu kılan bir ilk işarettir. Ateşkese uyulması da güçlü bir rasyonalite unsurunun hakim olduğunu gösteriyor.
SPIEGEL ONLINE: Fakat Hamas'da İsrail'e karşı savaşın devam ettirilmesi gerektiğini söyleyen sesler de var.
Diner: Önümüzdeki haftalarda en önemli sorunlar Hamas'ın İsrail'le ilişkisinden ziyade Filistinliler içindeki sorunlar olacak. Hangi çapta Fetih mensupları, düzen güçleri, memurlar, eski FKÖ'ye partisel yönden bağlı olan yönetim personeli kendi yerlerini yenilerine terk edecekler?
SPIEGEL ONLINE: Ülke yönetilemez duruma mı geliyor?
Diner: Belki bir çift yönetim gibi bir şey oluşacak. Hamas siyasi sorumlu bir hükümet gücü üstlenmek istemediğinden yürütme erkinin önemli unsurlarını Cumhurbaşkanı Mahmud Abbas'da bırakacak. Buna karşılık Abbas, emniyet organlarının kendi elinde olmasını isteyecek, Arafat'ın yaptığı gibi. Burada belirleyici olan, Hamas içindeki fraksiyonların bunu ne kadar kabul edecekleri ve kendilerini iç, sosyal ve din politikasıyla sınırlandıracak bir uzun süreli geçiş aşamasına ne kadar hazır olduklarıdır.
SPIEGEL ONLINE: Hamas lideri Halid Meşal icrada nüfuz istiyor. O Hamas'ın yaklaşık 5000 savaşçısını emniyet güçlerinin üniformalarına sokmak istiyor. Başbakana değil, Cumhurbaşkanına bağlı olan polislerin çoğu Fetih örgütüne mensuplar. Milislerarası savaş veya bir iç savaş tehlikesi ne kadar büyük?
Diner: Tehlike potansiyel olarak var. Parlamentonun çoğunluğu ve Cumhurbaşkanlığı gücü arasında, yani Hamas ve Fetih arasında çift yönetim bir tercih olabilir, fakat çatışma riskleri kalır.
SPIEGEL ONLINE: ... bir de azınlıkta olan Fetih'in el-Aksa-tugayları Hamas'dan daha radikal ortaya çıkabilirler. Hamas, İsrail için daha iyi bir partner mi?
Diner: Ateşkesin uzatılması sayesinde, İsrail'in Filistinlilerle müzakerelerden bağımsız olarak işgal altındaki topraklardan geri çekilmesi ve Hamas'ın da şiddetten vazgeçmeye devam etmesi durumunda, Ehud Olmert'in yönetimi altındaki yeni İsrail politikası ile Hamas arasında zımni bir uzlaşı oluşabilir. Bu, İsrail'in fiili tanınmasına götürür.
SPIEGEL ONLINE: Fakat Hamas İsrail'i a priori tanımadığı sürece, yahudi devleti ve uluslararası topluluk için müzakerelere elverişli değil. Hamas halen bir terör organizasyonu olarak kabul ediliyor.
Diner: Burada Filistinlilerin felaketvari sosyal durumları etkisini gösterecek. Hamas'ın çocuk yuvaları ve sosyal kurumlar işletmesi yeterli değil. O bütün bir topluluğu düzenleyip beslemek zorunda. Bu problemler o kadar baskıcı ki, geri kalan her şeyi gölgede bırakır. Bu Hamas'ı bir Filistin-merkezli ve bir Ümmet-merkezli kanada bölebilir: Hamas ya kendi vatandaşına hayatta kalabilmesini garanti edecek ya da yüksek ideolojik taleplere bağlı kalacak ve 'Haçlı seferi devleti' İsrail ile sonsuz bir savaşta kendini yıpratıp harap edecek.
SPIEGEL ONLINE: İsrail şimdiden bile Filistinlilerden aldığı vergi ve gümrüklerden oluşan aylık 50 Milyon doları dondurdu. AB de senelik 500 Milyon Euroyu vermemekle tehdit ediyor. Bu durumun Hamas'a olan halkın teveccühünü daha da artıracağı endişesi duyuluyor.
Diner: İnsanların çoğu Hamas'ı ideolojisinden dolayı seçmedi. Seçmenlerin beklentilerini gerçekleştirmek ve onların hayat problemlerini çözmek için Hamas'ın yabancı ülkelerden gelecek paraya ihtiyacı var.
SPIEGEL ONLINE: Hamas daha güçlü bir şekilde İran'a yönelebilir ve oradan finansman sağlayabilir. Şimdi bile Tahran'dan para akıyor
Diner: Filistin'deki her bölgenin ihtiyaçlarının tamamen İran tarafından temin edilmesi imkansız. Bu, dev sorunları beraberinde getirir. Hamas çabuk düşünmeli: Eğer şimdiye kadar yapılan yardımlara karşı bir karar verirse, ülkeyi birkaç hafta içinde kaosa sürükler.
SPIEGEL ONLINE: ABD, Avrupa ve İsrail Cumhurbaşkanı Abbas'ı Hamas'a bir köprü olarak görüyorlar. Fakat o, Fetih'i yönetirken bile Hamas'ı silahsızlandıramamıştı. Şimdi -seçim yenilgisinden sonra daha zayıf olduğu halde- onlara nasıl çeki-düzen versin?
Diner: Seçim sonuçları düşünüldüğünden çok daha çelişkilerle dolu. Zira Hamas, seçim galibiyetinden sonra artık taciz faktörü rolünü oynayamaz. Kendisi bir düzen faktörü haline geldi. Bu mantığa göre Abbas için Hamas'ın galibiyetinden sonra duruma göre kendi düşüncelerini gerçekleştirmek daha kolay olacak.
SPIEGEL ONLINE: Hamas ile radikal bir güç iktidara geldi. İsrail'in Savunma Bakanı Schaul Mofas yeni terör saldırıları olursa onların demokratik seçilmiş liderlerini doğrudan hedef olarak görüp öldüreceklerini bildirdi. O "önleyici idam"dan bahsetti. Amerikan Başkanı George W. Bush tarafından hedeflenen Ortadoğu'nun demokratikleşmesi projesi akamete mi uğradı?
Diner: Bu Amerikalılar ve onların demokratikleştirme projelerini çifte standartlıkla suçlayanlar için ağırlıklı bir argüman olacak. Diğer taraftan burada demokrasiden ne anlaşılması gerektiği de açıklığa kavuşuyor. Demokrasi, bir örgüt iktidara gelince, dilediği her şeyi yapabilir anlamına gelmiyor ki. Demokrasinin bir niteliksel anlamı da var, yani iktidarın plüralizmi, şeffaflığı, düşünce özgürlüğünü vb. garanti altına alan bir usul ile hayata geçirilmesidir.
SPIEGEL ONLINE: Filistin'deki seçim sonuçları İsrail'deki Mart seçimlerine neredeyse hiç tesir etmiyor gibi. "İsrailin Sesi"ne göre Likud'lu Netanyahu 14 sandalye, İşçi Partisi 21 ve Kadima (Şaron/Olmert) 42 sandalye alacak. Bu istikrar ne ile açıklanabilir ?
Diner: Şaron tarafından yürürlüğe konulan işgal altındaki topraklardan tek taraflı geri çekilme stratejisinden. Şimdiye kadar açıklanan "toprağa karşı barış" formülü, Filistinliler açısından bir tuzak oldu, çünkü böylece kendilerini karşı tarafın davranışına bağımlı hale getirmişlerdi. Şimdi ise İsrail anlaşmasız geri çekilme ile ve dahi barış anlaşması olmaksızın Filistinlilerin kabul veya retlerinden bağımsız olan bir politika yürürlüğe koydu ki, bu - Gazze'ye bakın - Filistinliler tarafından eksikliği dile getirilse de tamamen reddedilemiyordu. Bu İsrail'de yeni bir siyasi merkez politikasını çekici kılıyor. Bu trend daha da artacak. Netanyahu eskiden olduğu gibi, bugün Filistinlilerin radikalleşmesinden bile artık siyasi bir sermaye edinemeyecek.
SPIEGEL ONLINE: İsrail'in tek taraflı adımlar politikası, bir barış antlaşması öngörmediği için, 'iki devletli çözüm'den vazgeçmek anlamına mı geliyor?
Diner: Tek taraflı geri çekilme sonucunda fiilen iki devlet ortaya çıkacak. İki devlet aslında büyük parti Kadima'nın da programında yer almaktadır. Şimdilik müzakere edilemeyen Kudüs'deki Mabedin statüsü ve mülteci Filistinlilerin geri gelme hakları açık bırakılıyor. Çatışma keskinliğinden kaybederken, nihai bir barış anlaşması erteleniyor. Geçişler olmaksızın çatışmayı nihai çözüme götürme metodu 2000 yılında Camp David'teki başarısızlıkla sonuçlanan müzakerelerde olduğu gibi aksi tepki veriyor.
SPIEGEL ONLINE: Ortadoğu'daki gelişme göründüğü kadar negatif değil mi?
Diner: Bu sonuca paradoks bir şekilde İsrail ve Filistin toplumunun bugün çoğunluk itibariyle birbirleriyle konuşacakları şeylerin çok az olduğu hakikatinden bile varabiliriz. İsrail kendi açısından demografik gelişmesinden dolayı bölgelerden tek taraflı geri çekilmenin zaruretini anladı. Böylece üzücü, fakat barışı teşvik edici dilsiz bir ayrışma gerçekleşiyor…
SPIEGEL ONLINE: ... büyük ekonomik sonuçlarıyla beraber. Bundan dolayı daha çok Filistinli İsrail'de iş bulamadıklarından dolayı fakirleşiyorlar.
Diner: Bu nedenle verici ülkelerin yardımları önemli. Uluslararası topluluğun, Filistinlilere sosyal ve ekonomik olarak yardım etmesi gerektiğini anlaması lazım.

*Dan Diner, 59 yaşında, Kudüs'deki Hebrew Üniversitesi'nde Yeni Tarih Profesörü ve Leipzig’de Simon Dubnow Enstitüsü'nün direktörü. En son yayınlanan eseri "Zamanın mühürlenmesi. İslam Dünyasındaki Duraklama Üzerine" Berlin, 2005.