CEVAP 1 : Peygamberimize izafe edilen söz, fiil ve sükutun vukuu anında kaydedilen bir konumda olmadığını bilmemiz gerekir. Bunun sebebi ise Peygamberimizin: "Benden Kur'an'ın dışında herhangi bir şey yazmayın" sözüdür. İnsanların Kur'an'la karıştırmalarından korkulduğu için böyle yapıldığı söylenmekle beraber, bunun dışında da bir takım sebeplerinin olabileceği ihtimali de göz ardı edilmemelidir. Çünkü aynı yasağı Hz. Ömer kendi döneminde de tekrar etmiştir. Sebep sadece Kur'an'la karıştırma konusu olsaydı bu sebep ortadan kalkmıştı. Peygamberin vefatıyla birlikte vahiy noktalanmış, Hz. Ebubekir döneminde de Mushaf iki kapak arasına alınarak kitaplaştırılmıştı. Hz. Ömer'in kaygısı : "İnsanların bu sözleri Kur'an'ın önüne geçirmeleri korkusu idi. Bu nedenle yaklaşık yüz yılı aşkın bir zaman ağızdan kulağa nakledilerek taşınmış, sonra da kitaplara yazılmaya başlanmıştır.
Bu durumu değerlendirirken bilmeliyiz ki, karşımızda peygamber konuşuyor; biz de bu sözleri ondan dinliyor değiliz. Eğer böyle olsaydı peygamberimizin her sözünü başımız üstüne işittik ve itaat ettik, işittik ve kabul ettik diyerek karşılamamız gerekirdi. Sahabenin bizden farklı yanı da budur. Onlar sözü sahibinden dinliyorlardı. Bugün bizim muhatap olduğumuz bu rivayetler, yüz yılı aşkın bir zaman ravilerin ağızdan kulağa naklettikten sonra, en son ravinin ifadesiyle kitaplara geçen sözlerdir. Bu nedenle hadisi tanımlarken bunu şöyle ifade ediyoruz:
Hadis, Peygamberimizin söylediği söylenen ve ona izafe edilen söz, fiil ve takrirlerdir.
Her Ravi, duyduğunu anladığı gibi kendi kelimeleriyle nakletmiştir. Peygamberimizden, onun ifade ettiği kelimelerle aynen nakledilen tek bir hadis mevcuttur ki o da: "men kezebe aleyye" hadisidir. Mütevatir olarak yapılan nakiller de dahil hadislerin hepsi manen nakledilmiştir. Bunun anlamı şudur: her ravi işittiği hadisi, anladığı gibi kendi kelimeleriyle nakletmiştir. Bu nedenledir ki dil bilimciler cahiliye şiirlerini eski arap dili için örnek alırken hadis metinlerini bu nedenle almamışlardır. Durum böyle olunca sözü ilk söyleyenin maksadı çoğu zaman muhafaza edilememiştir. Bunun için ne kadar iyi niyetli olunursa olunsun, işitmede, anlamada ve nakilde meydana gelecek hatalar anlam kaymasına sebep olmuştur.
Hz. Aişe validemizin hadisleri tenkit edişinde bunun ilk örneklerini görüyoruz. Daha birinci kuşak sahabeden olan zevat, peygamber (a.s)dan duyduklarını anladıkları gibi naklediyorlardı. Bununla ilgili örnekleri birlikte değerlendirelim:
"Ölü ailesinin kendisi için ağlamasından dolayı azaba uğratılır" diyen Ömer ve İbni Ömer'e Hz. Aişe(r.a) "sizler yalancı olmaksızın hadis rivayet ediyorsunuz. Ama kulak hata edebilir. Allah'a yemin ederim ki ailesinin ağlamasından dolayı ölüye azap edeceği konusunda Allah bir şey söylememiştir. "Allah'ın kitabı size yeter." "kimse başkasının suçunu taşımaz " (53/38) ayetini okuyarak onların hatasını düzelmiştir.
Yine kendisine ulaşan yanlış bir rivayeti şöyle düzeltir: Rasulullah (s.a.v.) "Bedirde müşriklerin cesetlerinin atıldığı kuyunun başında durarak şöyle dedi: Onlar benim söylediklerimi duyuyorlar" diye rivayet eden sahabelere : "Yine bu sözü de yanlış anlamışınız. Rasulullah'ın sözünün aslı şöyledir: "Onlar (müşrikler) şimdi kendilerine söylediğimin hak olduğunu biliyorlar." Bunun arkasından da Hz. Aişe (r.a) onlara şu ayeti okur: "Dirilerle ölüler de bir değildir. Doğrusu Allah dilediği kimseye işittirir. Ey Muhammed! Sen kabirlerde olanlara işittiremezsin. " (35/22)
İsra gecesi peygamberin Rabbini gördüğü ile ilgili yapılan nakilleri de şöyle reddeder: "Amir Hz. Aişe ye: " Ey Anacığımız! Muhammed (a.s) İsra gecesi Rabbini gördü mü?" diye sorduğunda, ona şöyle cevap verir: "Söylediğin tüylerimi ürpertti. Senin üç meseleden haberin yok mu? 1- Kim sana Muhammed'in Rabbini gördüğüne dair rivayette bulunursa yalan -söylemiştir. "Gözler onu idrak edemez, Fakat o gözleri idrak eder. O latiftir, her şeyden haberdardır (6/103)"; Vahiy veya perde arkasından olmadan Allah'ın bir insanla konuşmuşluğu yoktur (42/51); 2-Kim sana yarın ne olacağını bildiğine dair bir şey söylemişse yalan söylemiştir. "Hiç bir nefis yarın başına ne geleceğini bilmez." (31/34) 3-Kim sana Rasulullah'ın bir şey gizlediğine dair bir nakilde bulunursa yalan söylemiştir. "Ey Rasulüm Rabbinden sana indirileni tebliğ et" (5/67) ayetini okuyarak görüşlerinin doğruluğuna Kur'an'dan delillerini getirmiştir.
Yine Ebu Hureyre'den peygamberimizin: "şu üç şeyde uğursuzluk vardır: Atta, evde ve kadında" dediğini işitince, Hz. Aişe (r.a.) Ebu Hueyre'ye sitem ederek: "Allah onun hayrını versin; lafın başını aklında tutarsa sonunu kaçırır, sonunu tutarsa başını kaçırır. Bu sözünde Peygamber cahiliyenin anlayışından bahsediyordu. Yani onlar bu üç şeyde uğursuzluk olduğuna inanırlardı" diye onların yanlışta olduklarını söylemişti, diyerek düzeltir ve "Bütün işler Allah'a döndürülür" (2/210) ayetini de peşine ekler.
Hz. Aişe validemizin olayları çözmedeki bu yöntemi her zaman için genel geçer bir kuraldır. İşte Kur'an’ı merkeze almanın anlamı da budur. Bütün işlerimizin meşruiyetinin delilini Kur'an'dan almalıyız. Kur'an'ın hikmetine sahip olan insan ne güzel bir tespitte bulunuyor: "Kulak duymada yanılabilir." Bu nedenle duyduklarımızı mutlaka Kur'an'la test ederek almamızın doğru olacağını örneklerle ortaya koyuyor.
Kur'an neslinin ilk halkasında meydana gelen bu hadiseden sonra Hz. Ömer (r.a.) hilafeti yıllarında hadisleri yazdırmayı düşünüyor. Fakat halktaki eğilimi görünce: "Bunlar bu sözleri Kur'an'ın önüne geçirirler" diyerek bu işten vazgeçiyor ve bütün valilere genelge göndererek bölgelerinde hadis yazanların yazdıklarını imha etmelerini söylüyor. Bu durum Ömer Bin Abdülaziz dönemine kadar devam ediyor. Ömer Bin Abdülaziz, hadislerin tedvin edilmesi için Medine kadısı Ebu Bekir İbni Hazm'a emir veriyor. Ancak hadis tedvininde İbni Şihab Ez Zühri ilk tedvine başlayan kişi olmuştur. Kitaplara girme işi ise H. 150'den sonraya kalmıştır.
Bu badire de iyi niyetli insanların işitmede ve sözün maksadını kavramada gösterdikleri hataların yanında; Ehli Kitaptan İslam'a girip İslam'ı içten bozmak isteyen, Kab'ul Ahbar, Vehb İbni Münebbih, Temim ed-Dari gibi isimlerin gösterdikleri faaliyetler sonucu mevzu sözlerin de hadislerin içine karışmasını sağlamışlardır. Bir de bunlara bu toplumun içinde zuhur eden, dini ve siyasi fırkaların kendilerine peygamberimizin sözünden destek sağlamak amacıyla yaptıklarını ilave edince milyonlarca söz piyasada milletin diline dolanmıştır. Muhaddislerin bunların yanlışını doğrusundan ayırmak için gösterdikleri gayretler sonucunda ayıklanmaya çalışılmıştır. Bu çalışmalar sonucunda en çok şu konularda söylenen sözlerin mevzu olduğu kanaatine varılmıştır. Bunları M. Yaşar Kandemir, Mevzu Hadisler isimli eserinde şöyle sıralamaktadır: Senenin veya haftanın belirli gün ve gecelerinde kılınması tavsiye edilen namazlar hakkındaki hadisler ile, Recep ayının ve bu aydaki tutulacak oruçlar hakkındaki hadisler mevzudur.
1. Belirli tarihlerde bazı hadiselerin cereyan edeceğini haber veren hadisler.
2. Kıyamet alametlerinin muayyen aylarda zuhur edeceğini beyan eden hadisler.
3. Türkleri, Habeşlileri, Sudanlıları zemmeden hadisler.
4. Ebu Hanife ve İmam Şafi'nin adlarını anarak medh veya zemmeden hadisler.
5. Hızır ve İlyas (a.s)ın hayatlarından bahseden hadisler.
6. Mürcie, Cehmiye, Kaderiye, Eş'ariye mezheplerinden bahseden hadisler.
7. İskenderiye, Dimyat, Basra, Bağdat, Kazvin, Ürdün, Abadan, Cidde, Askalan, Nusaybin, Antakya, Horasan, Taklan, Şaş, Merv, Buhara, Semerkant, Tus, Cürcan, Herat, Kayrevan, Sebte, Fas gibi şehir ve memleketleri medheden veya zemmeden hadisler.
8. Peygamberin veya diğer büyük zevatın kabirleri hakkında ileri sürülen hadisler sahih değildir.
9. Aşure gününün faziletinden ve o gün sürmelenmek, süslenmek veya hüzünlenmek, namaz kılmak, infak etmek ve aşure çorbası pişirmekten bahseden hadisler.
10. Mercimek, pirinç, bakla, patlıcan, portakal, üzüm, pırasa, karpuz, ceviz, peynir ve helva gibi yiyecek maddeleri ve gül, nergis, menekşe gibi çiçek ve bitkiler hakkındaki hadisler.
11. Sokakta yemek yemeyi ve eti bıçakla kesmeyi yasaklayan ve etin faziletinden bahseden hadisler.
12. İçinde Hz. Aişe'nin lakabı olan "humeyra" kelimesi bulunan veya "ya humeyra" diye başlayan hadisler.
13. Hz. Peygamberin "ya Ali falan şeyin üç alameti vardır" diye başlayarak Hz. Ali'ye muhtelif vasiyetlerde bulunduğu iddia edilen hadisler. Bu sözde hadisler "vesaya'n-nebi" adıyla bir kitapta toplanmıştır. Bunların içinde sadece "Ey Ali, Harun'un Musa'ya olan yakınlığı ne ise sen de bana öylesin" hadisi sahihtir. "Vasaya Fatıma" ve "Vasaya Ebi Hureyre" adıyla Hz. Peygamberin Hz. Fatıma ve Ebu Hureyre'ye olan sözde vasiyetlerini ihtiva eden hadisler tamamen uydurmadır.
14. Kur'an-ı Kerim surelerinin faziletleri hakkındaki hadislerin çoğu uydurmadır. Suyuti’nin beyanına göre hakkında hadis varit olan sureler şunlardır: Fatiha, Bakara, Ali İmran, Nisa, Maide, En'am, A'raf, Tevbe, Kehf, Yasin, Duhan, Mülk, Zelzele, Nasr, Kafirun, İhlas ve Mu'avvizeteyn.
15. İmanın artıp eksilmesi hakkındaki hadislerin çoğu uydurmadır.
16. Akıl hakkındaki hadislerin çoğu uydurmadır. Davud İbni'l Muhabir (ölm.206/821)'in, bu mevzuda uydurduğu hadisleri ihtiva eden bir nüshası vardır.
17. Çocuğa Muhammed ya da Ahmet adını koymanın faziletine dair sahih hadis yoktur.
18. Evladı zemmeden hadislerin tamamı uydurmadır.
19. Bekarlığı öven hadisler.
20. Beyaz horozu medheden hadisler.
21. Akik taşından yapılmış yüzükleri takmanın fazileti hakkındaki hadisler
22. Mescide kandil, lamba takmanın ve hasır sermenin sevabı hakkındaki hadisler
23. Ticareti zemmeden ve malın fitne olduğundan bahseden hadisler
24. Meşhur muhaddislerin meydana getirdiği bir sened zinciriyle Hz. Peygamberden veya Hızır (a.s) dan, Hasanül Basri, İmam Cafer Sadık gibi büyük zevattan rivayet edilen haberin akabinde bazen "bundan şüphe eden kimse kafir olur" şeklinde bir beyan bulunur. Umumiyetle bu nevi nakillerde uydurmadır.
Hadisleri Peygamberimize isnat etmenin en doğru yolu Hane-i Saadetin hikmetinden nasibini almış olan Hz. Aişe validemizin ortaya koyduğu Kur'an'a dayanarak metin tenkidini yapmaktan geçmektedir.
Metin tenkidi, herhangi bir hadisin metninin ifade ettiği manayı/hükmü masaya yatırarak Kur'an'a uygunluğunun gözden geçirilmesidir. Hadisin ortaya koyduğu şey, Kur'an'ın herhangi bir ayetiyle veya Kur'an'ın bütün olarak ifade ettiği genel anlayışa aykırı olmamasına bakılır. Uygunsa alınır değilse bırakılır. Çünkü hiçbir peygamber kendi kitabıyla çelişkiye düşecek bir söz söylemez. Bunun yolunu peygamberimizden hemen sonra Hz. Aişe validemiz açmıştır.
Ancak bunu yapmak için Kur'an'ın bilinmesi ve konuyla ilgili ayetler verilerek tezimizin müdellel olması sağlanmalıdır. Bugün ravi zincirini inceleyerek bir yere gelebilmenin imkanı kalmadığı gibi, sağlıklı bir sonuca ulaşmak için tercih edilecek bir yanı da yoktur. İnsanların insanı değerlendirmesinden ibaret olan bu yöntemde birinin ölçüsüne göre sıka olan bir ravi başkasına göre olmayabiliyor. Bir örnek olması açısından Buhari'nin Ebu Hanife'yi değerlendirmesini verebiliriz. Buhari, Kitab'uz-Zuafa'sında şöyle diyor:
"Tenzih ederim o Allah'ı ki, toprağın temiz karnını Ebu Hanife'nin pis vücuduyla kirletti. Kendisine üç kere tevbe teklif edilmiştir, ancak tevbe edip etmediği bize ulaşmadı" Bu insanın günahı nedir? Buhari'ye göre bazı hadisleri zayıf ve Kur'an'a aykırı bulduğu için almamış ve kendisi içtihadıyla amel etmiştir. Bunun için yukarıdaki kanaatini kitabına almıştır. Bu nedenle insanların kıstaslarıyla değil Allah'ın kitabıyla değerlendirmek daha doğru bir yöntemdir diyoruz.
Bunun için iki şeyin çok iyi bilinmesi gerekir: Birincisi Kur'an ikincisi de Kur'an'ın bize takdim ettiği peygamber. Allah, Kur'an'ı bize şöyle takdim ediyor:
Kur'an'ın üzerinde düşünmüyorlar mı? Şayet (o) Allah'tan başkası katından olsaydı, onda çok çelişkiler bulurlardı. (4/82)
Bu kitabın indirilmesi, güçlü ve bilge olan Allah katındandır. Ey Muhammed! Biz sana kitabı hak ile indirdik. Öyle ise dini Allah'a has kılarak O'na kulluk et.(39/1-2)
Biz bu kitapta insanlar için her çeşit örneğe yer verdik. Fakat insan tartışmaya en düşkün bir varlıktır.(18/54)
Biz size açıklayıcı ayetler, sizden önce gelip geçenlerden bir örnek ve Allah'a karşı gelmekten sakınanlar için de bir öğüt indirdik.(24/34)
Sana: "Sen okumuşsun" desinler diye ve bilen bir topluma O'nu açıklamak için ayetleri böyle türlü türlü anlatıyoruz.(6/105)
Suçluların yolu iyice belli olsun diye ayetleri böyle açıklıyoruz. (6/55)
Ey inananlar! Rabbinizden size bir öğüt, gönüllerde olana bir şifa, inananlara bir rehber ve rahmet gelmiştir. De ki : "Bunlar Allah'ın bol nimeti ve acımasıyladır." Buna sevinsinler. Bu onların topladıklarından daha hayırlıdır. (10/57)
Allah, İnananların içerisinden elçi seçtiği kimselerin ve özellikle de son elçi olan Muhammed (a.s)’ın görev ve yetkileriyle ilgili olarak da şu bilgileri vermektedir:
(Ey Muhammed) De ki: "Size Allah'ın hazineleri yanımdadır demiyorum; gaybı da bilmiyorum; size ben bir meleğim de demiyorum. Ben ancak bana vahyolunana uyuyorum. "De ki : "Kör ile gören bir midir? Hiç düşünmüyor musunuz?"(6/50)
De ki: "Ben de ancak sizin gibi bir insanım. Bana tanrınızın tek bir tanrı olduğu vahyolunuyor. Artık ona yönelin, O'ndan bağışlanma dileyin, ortak koşanların vay haline."(41/6)
De ki: "Ben diğer elçilerden farklı, türedi biri değilim; ne benim ne de sizin başınıza gelecekleri bilmem; ben ancak bana vahyolunana uymaktayım; ben sadece apaçık bir uyarıcıyım."(46/9)
(Ey Muhammed!) Senden önce de hiçbir insana ölümsüzlük vermedik; sen öleceksin de onlar ebedi mi kalacaklar? (21/34)
De ki : "Allah dilemedikçe ben kendime bir fayda ve zarar verecek güce sahip değilim. Eğer gaybı bilseydim daha çok iyilik yapardım ve bana kötülükte dokunmazdı . Ben ancak inanan insanlar için bir uyarıcı ve müjdeciyim." (7/188)
Sen sana bu kitabın vahyolunacağını ummazdın. O ancak Rabbinin bir rahmetidir. Öyleyse sakın inkarcılara arka çıkma.(28/86)
De ki : "Beni Allah'a karşı kimse koruyamaz ve ben de ondan başka bir sığınak bulamam. Benim yaptığım sadece Allah katından geleni duyurmak ve onun mesajını iletmektir." (72/22)
(Ey Muhammed!) sen sevdiğini doğru yola eriştiremezsin, ama Allah dilediğini doğru yola eriştirir. Doğru yolda olanları da en iyi O bilir. (28/56)
Eğer (Muhammed!) Bize bazı sözler isnat etmiş olsaydı, Biz onu kuvvetle yakalar ve onun şah damarını koparırdık. Hiçbiriniz de onu koruyamazdınız.(69/44-47)
Ey peygamber! Rabbinden sana indirileni tebliğ et. Eğer bunu yapmazsan O'nun elçiliğini yapmamış olursun. Allah seni insanlardan koruyacaktır. Allah inkarcıları doğru yola iletmez.(5/67)
(Ey Muhammed!) De ki : "Bana dini Allah'a has kılarak O'na kulluk etmem emrolundu. Müslümanların ilki olmam emrolundu." De ki: "Rabbime karşı gelirsem büyük günün azabından korkarım." De ki: "Ben dinimi Allah'a has kılarak O'na kulluk ederim."(39/11-14)
Zikredilen ayetlerde peygamberimizin görev ve yetkilerinin sınırları belirlenmekte, yetkilerinin sınırları çizilmektedir. Kur'an'ın bize tanımladığı peygamber portresi budur. Gaybı bilmeyen, gelecekten haber vermeyen, dilediğini değil kendisinden isteneni yapan, dini Allah'a has kılan, Allah'ın vahyinden başkasına tabi olmayan, vahiyle bilgilendirilmediği konuda konuşmayan, Kur'an'la konuşan ve Kur'an'ı konuşan bir elçi.
Böyle bir elçiye inanan insanlar, hadisleri değerlendirirken bunu dikkate alacaklardır. Bilecektir ki, Kur'an'da olmayan bir konuda peygamber konuşmaz ve konuşamaz. Allah'ın bildirmediğini bilemez ve bildiremez. Ancak hakkında vahyi bir malumat olmayan nice konularda peygamber konuşturuluyor ve Allah'ın gaybi bilgileri deşifre ettiriliyor. Kıyamet alametleri, kabir hayatı, cennet ve cehennem, şefaat, ilk yaratılış, peygamberlerin mücadelesi ve kavimlerin helakı gibi konularda Kur'anî olmayan nice haberler bu tip hadislere dayandırılıyor.
Bilgi kaynağı vahiy olan bir peygamberin, vahyin bilgilendirmediği konularda bilgi sahibi olması düşünülemez. Bunlardan kurtulmanın yolu, gaybi konularla ilgili tüm haberleri Kur'an'ın hakemliğine başvurarak çözmeliyiz. Gaybın dışındaki olayları da tarihi vakıalara uygunluğu, aklın ilkelerine ters olmaması, kevni ayetlere ve eşyanın tabiatıyla çelişmemesi durumuna göre almalıyız. Bunu hep yapmalıyız. Doğrular, üzerinde düşünüldükçe, muhakeme ve mukayese edildikçe doğruluklarından bir şey kaybetmezler. Bilakis daha da sağlamlaşıp mutmain olunurken; yanlışların üzerinde düşünmeye tahammülü yoktur: düşünüldükçe yanlışlığı ortaya çıkar ve yok olur. Sizler de Kur'an'la düşünün ve Kur'an'ı düşünün, yanlışlar yokluğa mahkum olacaktır.