Zafer Üskül'ün "Kemalizmin ve Atatürk milliyetçiliğinin Anayasa'dan çıkarılması" gerektiği yönünde yaptığı açıklamalar bazı kesimleri oldukça rahatsız etti. "Affedilmez bir aymazlık", "gizli emellerini ortaya çıkaran son derece tehlikeli bir tezgah", "açık saldırı", "işbirlikçi komplo" gibi daha ziyade "gaz verme" dilinden nümuneler eşliğinde tepki gördü...
Tepkiler normal tabii... Herkesin bir ucundan tutup faydalandığı bir sembol ve söylemden öyle kolay kolay vazgeçmek mümkün değil...
Bu işin neden kolay olmayacağını TESEV'den çıkan araştırmamızdan ("Milletin Bölünmez Bütünlüğü" - Demokratikleşme Sürecinde Parçalayan Milliyetçilikler) bir bölümü kısaltıp aktararak anlatmaya çalışayım...
Türkiye Cumhuriyeti'nin izlemiş olduğu modernleşme politikalarında ve milliyetçilik stratejisinde, devlet, temel olarak halkın "organik ifadesi" ya da "mitolojik", neredeyse "yarı-dinsel" karşılığı olarak tanımlanmaya ve sosyalleştirilmeye çalışıldı. Halkın bu şekilde "organik bir cemaat" olarak görülmesi, büyük ölçüde, bu cemaatin içinden çıkan farklı unsurların da büyük tepkiyle, "ihanet korkusuyla" karşılanmasına neden oldu. Bu anlayışın dayandığı iki varsayım vardı: İlk olarak farklı kanaatlere, partilere, çıkarlara gerek duymayan uyumlu bir halk olacaktı. İkinci olarak ise bir olumsuzluk -düşman- tanımlanmalıydı.
Düşmanlara ve farklılık yaratanlara sürekli ceza vermek üzerine kurulu olan bu strateji için şiddet içeren eylemler (ya da daha üst düzeyde darbeler), bir türlü zapt-ı rapt altına alınamayan toplum üzerinde kontrol sağlamanın trajik girişimleri olarak hep var oldu. Kutsallaşmış bu devlet ve onunla organik ilişkide olan gövde için "kurban etmek" (kurban vermek, kurban almak) hep meşru oldu.
Bugün modern milliyetçiliğin bir arada tutamadığı insanlara ve sağlayamadığı ortak tahayyüle yeni ve "çoğalmış milliyetçilikler" cevap veriyor; yalnız ve çaresiz kalan insanlar "kendi milliyetçiliğini" kuruyorlar. İşte bu çaresizlik içinde, erkeklikle ve sembollerle beslenen linçler ve cinayetler devreye giriyor. Ya da basitleştirmenin aracı olarak semboller devreye giriyor; karşı semboller aracılığıyla, ötekilik her yerde kurulabiliyor.
Ortaklık duygusu yaratması öngörülerek üretilen sembollerin farklı tüketimleri, dolayısıyla farklı "ikinci üretimleri" onların strateji tarafından "denetlenmesi" gereğini de sürekli kılıyor. Toplumsal hayatta tekrarlanan ve sembolik öneme haiz "ulusu kurucu" ritüeller (ilköğretim okullarında sabahları içilen antlar, İstiklal Marşı törenleri vb.) ve kamusal alana serpiştirilmiş ya da yerleştirilmiş semboller (Atatürk heykelleri, bayraklar, vb.) "panoptik bir gözetleme" mekanizmasının işaretleri olarak işlev görüyorlar. Bunlar her zaman her yerde görülmeseler de varlıkları biliniyor ve bireylerin strateji altında "uyum" sağlamasını; "karmaşık açıklamalara", "gerekçelere" gerek kalmadan, gerekli davranışları sergilemek için, harekete geçmelerini sağlıyor.
Dolayısıyla semboller "otorite" etkisi yaparken, bireyler o otoriteye uygun harekete geçiyorlar. Buna bağlı olarak, karmaşıklık karşısında aranan çare, "yoğunlaştırılmış" ve "en özet" şekilde kendini gösteren sembolleri taşıyan bir otoritede aranıyor ve "bulunuyor". Atatürk otoriteyi en yüce referans olarak somutlaştıran kişilik olarak kullanıma sokuluyor ve "kullanılıyor"...
Modernliğin ürettiği "karmaşıklığın" ortadan kaldırılması için başvurulan pratiklerden genel olarak en yaygını, "karmaşıklığa dâhil olma" gerekçelerini ortadan kaldırmak ve karmaşıklığa izin vermek istemeyen otoriteye teslim olmak ve o otoritenin sunduğu "tek" yoruma "ikna olmak" en geçerli yol gibi görünüyor.
Öğreten sert otoriteyle kurulan içselleşmiş ilişki bir eksen üzerinde düşünüldüğünde, bir uçta "geri çekilme" / "pasifize olma" tavrı varsa, diğer uçta kendini "otorite yerine koyma" var. Arada ise farklı şekillerde algılanan "kurtarıcı" beklentileri var. Kurtarıcılar arasında akla gelenlerden biri tabii ki "ordu"...
Adeta dört başı mamur dinselleşmiş, ulus kurucu milliyetçi retoriğin arkasından üretilen çözümlerde de "dinsellik" çıkıyor. Atatürk "kurtarıcı", bir "peygamber", bir "mesih" özelliğine bürünebiliyor ya da tarihsel miras, "tarihten alınan ders" bugüne taşınıyor. "Kurtarıcı" özlemi yaşamaya devam ediyor; kurtarıcı üzerine kurulan dinsel retorik "haber veriyor", "müjdeliyor"...
Bu yeniden üretim sırasında bazı kesimler Atatürk'ü açıkça "peygamber" olarak tanımlarken, başkaları, "peygamber" olarak nitelemeseler de, bir "dinî figüre" yapılabilecek ritüelleri tekrarlıyorlar. Örneğin her Cumhuriyet bayramında "Atatürk'ü çok sevdikleri için" malak kurban ediyorlar..
Herkes Atatürk'ün "kullanıldığını" söylerken, herkes onu "kullanmaya" devam ediyor. Ancak semboller aynı zamanda stratejinin hesaplamadığı şekillerde de kullanılabiliyor. Örneğin, İstanbul Topkapı'da, ayakta yolcu alınmaması kararına karşı direnen minibüsçülerden birinin "Atatürk ne demiş: 'Birinci vazifen Türkiye Cumhuriyeti'ni korumaktır'. Bunlar (yöneticiler) koruyor mu? Hayır!" demesinde olduğu gibi ya da Bilecik'te bir işyerini soyanların, kaçarken Türk bayrağına "kurtarıcı" olarak başvurmaları gibi... Başka bir deyişle, Türk bayrağı, Atatürk ya da başka bir sembol taşıdığı içerikten bağımsızlaşıyor, "atfedilen" önemini kaybediyor; bir tür "görüntü"ye, "savunma kalkanı"na, hatta tam tersine "saldırı aracına", "kamuflaj"a dönüşüyor.
Stratejinin kendini görünür kıldığı en güçlü semboller "yaptırım" gücüne de sahipler. "Laik bir ülkeyiz, laik olmak zorundayız yani. Bizimkisi laikçilik yani, laik olmak. Ülkemizde laik olayı var" diyen bir inşaat işçisinin söylediği gibi, bizim ülkemizde Atatürkçülük olayı var; Atatürkçüyüz yani...
Yani bu yüzden, bence Anayasa'da Atatürkçülük dursun... Yerini korumak isteyenlere, önemli kalmak ya da olmak isteyen okumuş yazmışlara, sesini başka türlü duyuramayan garibanlara, kısaca millete faydası dokunuyor hiç yoktan...