Bütün dinlerin, bu arada İslam'ın hem köktenci, hem de reformcu yorumları olduğunu biliyoruz. Köktenci yorumların kutsal metinlerin lafzına, yani kelimesine bağlı kaldıkları; reformcu yorumların ise kutsal metinlerin ruhunu, yani anlamını esas aldıkları söylenebilir.
İranlı ilahiyatçı, İslam ve bilim felsefecisi Dr. Abdülkerim Soruş, ülkesindeki "reformcu" eğilimli din adamlarının "fikir babası" olduğuna dair görüşleri reddediyor; ama özgürlükçü, liberal İslam düşüncesinin başta gelen temsilcisi olduğuna kuşku yok. Soruş'un temel fikirlerini şu noktalarda toplamak mümkün:
İslam ile demokrasi yalnızca bağdaşmakla kalmaz, demokrasinin olmadığı yerde İslam da var olamaz. Dinden totaliter siyasi ideolojiler üretme çabaları İslam'a aykırıdır. Çünkü, dinde zorlama olmaz; zora dayalı inanç gerçek inanç değildir. Mümin olmak için öncelikle inanma hakkına, insan haklarına sahip olmak gerekir. Bireyin gerçekten inanması için inancı benimsemekte ve isterse terk etmekte hür olması gerekir. Bunun için din ile devlet ayrılmalı, ne din devlete, ne de devlet dine karışmalıdır. Siyasi anlamda laiklik dinin rakibi ya da düşmanı değil, tamamlayıcısıdır.
Kutsal metinler ilahidir ve değişmez, ama onların yorumu insanlara aittir ve değişir. Dolayısıyla her yer ve zaman için geçerli bir İslam yorumu yoktur; yorumlar zamanla değişir. İslam, din adamları dahil hiçbir gruba, dinin yorumunu tekeline alma yetkisi tanımaz. Bütün müminlerin inançlarını diledikleri gibi yorumlama hakları vardır. Din adamlarının öteki yurttaşlara göre hiçbir ayrıcalığı olamaz. Resmi ya da popüler görüşlerin sözcüsü olmaktan kurtulabilmeleri için ne devletten ne de halktan maaş almaları, hayatlarını çalışarak kazanmaları gerekir.
Batı'da din ile bilim çatışmış, sonunda ateşkes ilan etmiştir; ama ikisi de bu çatışmadan yararlanmış, daha alçakgönüllü olmayı öğrenmiştir. Dinin yorumları bilimle çelişmemelidir. Eğer dinin belirli bir yorumu ilerlemeye engel ise, yorumu değiştirerek ilerleme teşvik edilebilir. İlerlemenin sırrı, akılcılıkta ve kendi kendini eleştirme yeteneğinde yatar. (Bkz: >)
1979 İslam Devrimi sonrasında Humeyni tarafından üniversite eğitim programlarının yeniden düzenlenmesiyle görevli Kültür Devrimi Konseyi'ne atanan Soruş, görüş ayrılıkları nedeniyle 1983'te kuruldan istifa etti. 1990'larda rejimle arası giderek açıldı; dindar entelektüellerin dergisi haline gelen "Kiyan"ı yayınlamaya başladı. Dergi 1998'de rejim tarafından kapatıldı. Soruş, Tahran Üniversitesi'ndeki işini kaybettiği gibi, konferansları rejim yanlılarının saldırılarına hedef olmaya başladı. Maruz kaldığı baskılar üzerine "Bu ülke artık bir profesörün ders ya da konferans vermek için canını dişine takması gereken bir yer haline mi geldi? Galileo ve Bruno'lara mı ihtiyaç var?" diyen Soruş, 2000 yılında İran'dan ayrıldı. ABD'de Harvard, Yale, Princeton üniversitelerinde, sonra Berlin'deki Wissenschaftskolleg'de dersler verdi. Halen Amsterdam Üniversitesi'nde konuk profesör.
Kendisiyle yaptığım söyleşi (Milliyet, 14 Ağustos 1995) Soruş'un Türkiye'de de tanınmasına bir katkı olmuştu. Yaklaşık 11 yıllık bir aradan sonra geçen hafta Türkiye'yi ziyaret eden Soruş ile yeniden birlikte olmak, sohbet etmek fırsatını buldum. Doğal olarak, İran'da 15 Aralık'ta yapılan yerel meclis ve Uzmanlar Meclisi seçimleri sonuçlarının ne anlama geldiği üzerine de konuştuk. Nesrin Alavi'nin Mahmut Ahmedinejad'ın yükselişinin sonu olarak nitelediği seçim sonuçlarını (Open Democracy, 19 Aralık) Soruş, İran'da büyük siyasi değişikliklerin habercisi olarak görmüyor. Ona göre: Son yıllarda artan petrol gelirlerinden pay aldığı için halkın büyük çoğunluğu halinden memnun. Rejim siyasi, ekonomik ve kültürel alanda tam bir denetime sahip. Siyasi güç sahipleri arasındaki farklılıklar dikkate değer bir önem taşımıyor. Önümüzdeki en az yirmi yıl içinde İran'daki kurulu düzende herhangi bir değişiklik beklenmemeli.