C.1 Her şeyden önce İktibas'a düzenli aralıklarla sürdürdüğü bu tür soruşturmaları nedeniyle teşekkür ediyorum. Farklı yazın türleri arasında dolaşan benim gibi yazarlar açısından bu tür kapsamlı soruşturmalar, yaşanılan dönemleri değerlendirme, kavramlar üzerine yeniden düşünme ve tanıklıklar alanında yeni bir muhasebe yapma imkanı anlamına da geliyor.
Allah'a doğru yürüyüşün sürekli yenilenme gerektiren bir programı olarak da isimlendirilebilecek olan din, kaçınılmaz olarak dünya hayatını düzenlemeye yönelik bir manzumedir aynı zamanda. Bu da doğrudan doğruya 'yaratılan' olduğunu teslim eden insan açısından dinin siyasal bir karakteri olduğunu ifade eder. Siyaset, insan toplumlarını yönetme sanatı olduğu kadar, bireylerin ya da toplumların dünyaya ve hayata müdahil olma sorumluluğunu da içeren bir olgudur. Dolayısıyla da yöneten ve yönetilen arasındaki akışkanlığı düzenleyen, oluşan tıkanıkları gidermeyi amaçlayan bir tekniktir aynı zamanda. Bu açıdan bakıldığında yönetilenin, kendi yönetilme şartlarını kavrama, sorgulama ve bu şartlarla ilgili gerekli alanlara dahil olma, yani nisbi bir sorumluluk üstlenecek şekilde katılmasını da içine alan bir genişliği olmalıdır siyasetin. Aksi takdirde geniş kitleler dinî ya da dünyevî iddialara sahip ideolojilere bağlı olarak oluşturulmuş oligarşilerin güdümünde yaşamaya mahkum olurlar. Bir duruşu, tavrı, algıyı ve bütün olarak da sahip olunan hayatî prensipler manzumesini teşkil etmelidir siyaset. Kişisel olan bu durumda siyasidir. Bunun tam tersi de aynı şekilde doğrudur: Siyasi olan her şekilde kişisel ya da özel olanı ilgilendirmelidir. Bunlar gerçekleşmediği takdirde insanlık toplumları despotik yapılar ya da kışkırtmaya açık, hamaset söylemleriyle yönlendirilebilir kalabalıklar üretiyorlar. Ya da nasıl bir hal içindelerse, o şekilde yönetilmeyi hak etmiş oluyorlar.
İslam ne içeriğinden boşaltılmış bir kültürel kimlik, ne metafizik bir gelenekselciliğin dayanağı, ne de ulusçuluğu ayakta tutan bir dolgu, bir sentez malzemesi olarak açıklanabilir. Günümüzde sivil toplumcu, çoğulcu, kültürel İslam... gibi ayrımların ima ettiği türde siyasetler de, son tahlilde emperyalistlerin ve despotların onayını ve takdirini kazanan bir kapıya açılıyorsa, kullandıkları retoriklerin İslam'la ilişkisinin tartışılması gerektiği anlamına gelir bu.
İslamiyet elbette hayatla, toplumla ve bireyle ilgili geniş ve tevhidî dinler geleneğinin süreğinde olgunlaşmış açıklamalarıyla siyasetten bağımsız olmayan bir dindir.
Hz. Muhammed'in ibadeti siyaset, siyaseti de ibadetti. İslâm, temelde Allah'a ve ahirete iman ile salih amel işlemektir. Salih amel, yani doğru eylem, teoriye uygun olarak pratik yani teori ile pratiğin birliği... Ahlâk işte bunun gerçekleştirilmesidir; biçimsel ve içeriksiz bir kuralcılık değildir.
Her insanın özünde iyiliğe eğilim vardır; haksızlıklara, adaletsizliklere, sömürüye karşı olma eğilimi... Siyaset işte bu eğilimi açma ve anlatma çabasının bir tekniği olabildiği ölçüde de önemlidir.

C.2 İslamiyet'in değişmez bir siyaset modeli olduğundan çok, esnemeye yatkın bir modelle ilgili önemli ilkeler belirlediği söylenebilir. Danışma, seçim, sorgulama, katılım, adalet, düşünceyi beyan özgürlüğü... gibi birkaç ilkeden söz edebiliriz. İslam'ın bir siyasal modeli olduğunu düşünüyorsak, bu modeli içinde yaşadığımız dönemde yeniden anlama ve tanımlama sorumluluğuna sahibiz, müslümanlar olarak. Hiçbirimiz atalarımızdan aldığımız mirası olduğu gibi tekrarlama lüksüne sahip değiliz. Tersine müslüman olarak her birimiz içinde bulunduğumuz çağın koşullarında İslam'ın mesela siyasetten ne anladığını ve nasıl bir siyasal model öngördüğünü, kör bir taklitçilikten ya da salt zahirperestlikten veya reaksiyoner siyasal yapılanmalar ve kurgulardan uzak bir kavrayışla yeniden anlamak zorundayız. Bu anlamda bir tarihsel döneme özgü dinî yorumların iktidarlar, mesela monarşik yapılar tarafından kutsallaştırılması suretiyle oluşturulmuş (tabiatlaştırılmış) donuk, dokunulmazlık kazandırılmış yapılarını ve yine kutsallık halesiyle dokunulmaz kılınmış kavramlarını çözme ve yeniden açıklama gibi bir sorumluluğumuz olduğunu da söyleyebiliriz.
İslam'ın siyasal yorumu, geçmiş medeniyetlerde görüldüğü gibi devletin otoriter, bazen bilim ve siyasetle mesafeli, bazen de dini salt fıkhî külliyatlar manzumesine indirgeyen tecrübeleriyle sınırlı kalınarak anlaşılmamalı elbette. Fakat burada da bu dinin tarihteki siyasal algılanış biçimlerinin kendi bağlamlarıyla kavranmasının öneminin altını çizmek gerekiyor. Geçmiş yüzyıllardaki müslüman toplumların kurmuş olduğu siyasal yapıları, kendi dönemlerinin İslamî olmayan yapılarıyla kıyaslamak elbette daha yerinde olacaktır. Boby S. Sayyid'in de vurguladığı gibi, İslam'ın tarihi kadar bugünü de, insanlık tarihinin hiç de batılıların ilerleme bağlamında okudukları gibi olmadığını idrak eden bir bilinç içermektedir. Bununla birlikte son iki yüzyıldır İslam alemini Batı karşısında sürekli ezik ve savunmacı bir konumda tutan duygu ya da durumu çok iyi anlamak zorunda olduğumuz açık.
İslam, değişen dünyaya, değişen insanlık toplumlarına, değişmeyen bir takım ilkeleri tekrar tekrar hatırlatır. Kaynaklara dönüş bu anlamda bir yıkanma, arınma çabasıdır elbette. Fakat kaynaklara geri dönen müslüman, sağladığı arınma ve bilinçle bugünün dünyasına seslenebileceği bir dile sahip olmak, bunun için de ciddi bir emek vermek zorundadır. Bu açıdan değişmeyen, sabit bir yönetim yapısından söz etmek yerine, ilkelerin özüne uygun formların yeniden üretiminde ne kadar başarı olabilmiştir İslam Dünyası, diye sormak gerekir sanırım. Bu anlamda Abdullah Laroi'nin İslam'a Karşı İslamcılık'ından alıntılayarak somut bir örnek vermek gerekirse, İslam'ın siyasal yönetim görüşünün Muaviye tarafından dile getirilen 'Yeryüzü Allah'ındır, ben de O'nun vekiliyim. Dolayısıyla her elime aldığım bana aittir, insanlara bıraktığım ise, onlara bir lütfumdur" şeklindeki ya da Abbasi halifesi Ebu Cafer El Mansur'un, "Ey insanlar, Allah'ın bize bahşettiği hak ve bize verdiği yetkeyle sizlerin başına geçtik ve sizleri yönetiyoruz. Ben, Allah'ın yeryüzündeki naibi ve O'nun mülkünün bekçisiyim' şeklindeki din devleti yorumunu kendime yakın bulmadığımı söylememe gerek yok sanırım.

C.3 Yukarıdaki sorularınıza cevap verirken, bu sorunuza da kısmen dolaylı kısmen doğrudan bir cevap vermiş oldum aslında. Bir dine sahip olmak, tevhidî bir dinin mümini olmak, bu dünyanın ötelerine uzanan bir dünya görüşüne sahip olmak demektir her şeyden önce. Elbette dinî bakış açıları arasında farklar olacaktır. Bu farklar zenginleştiricidir. İslam toplumları, dinden farklı çıkarımların tartışıldığı, böylelikle fikir hayatının canlı ve zengin olduğu, çok sesli, başkasının hayat hakkını, dolayısıyla fikir ve inanç özgürlüğünü baskı altında tutmayı bir sağlık ve bekâ garantisi olarak görmeyecek ölçüde özgüvene sahip toplumlar olmalıdır.
İslamî bir bakışa sahipseniz, büyük insan varlığının değerinin, öneminin altmış-yetmiş senelik bir ömürle sınırlı olamayacağını düşünürsünüz. Ebedi hayata ve hesap gününe inanmanın getirdiği bir sorumlulukla katılırsınız hayata.
Modern dünyanın ideolojisi olan pozitivizmin kurguladığı ya da ilham verdiği sahneler veya dünya görüşleri artık son iki yüzyılda olduğu gibi salt dünyevi ve deneysel olgu ve amaçlarla yetinemiyorlar. Modern hayat, tevhidi dünya görüşünün gerektirdiği hayat tarzlarını dışlamayı sürdürürken, hurafelere, pagan inanışlara açılıyor. Yenilerde bir söyleşide dile getirmiştim bu görüşümü (Asım Öz, Umran; Şubat 2008). Tarihin belki de hiçbir döneminde olmadığı kadar hayat tarzlarının iletkenliğiyle halkları, kültürleri, farklı din mensuplarını birbirine benzettiği bir dönemde yaşıyoruz. Amerikan hayat tarzının çekici yanlarıyla Sovyetler Birliği'nin dağılmasına yol açtığı da bir iddia. Komünizm ideolojisinin bıraktığı boşluğu doldurmak için ruhçu, gizemci hatta büyüye açık teknikler ileri sürülüyor. Küreselleşme, emperyalizmin yeni tekniklerinin bir kurgusu gibi.
Bretch, radikal olan komünizm değil, kapitalizmdir, demişti. Bu komünist ütopyanın yüzde yüz bir aklaması değil elbet. Yine de Amerikan popüler kültürünün bütün dünyada hissedilen etkisi Fukuyamaların, Huntingtonların, kendi hayat tarzları üzerinden dünyaya biçim vermek üzere kitleleri ekin gibi biçmekten kaçınmayan 'mesihçi' Bushların ideolojilerinin zafer kazandığı anlamına gelmez.